45.

Kichik taqaburun

Lesser Horseshoe Bat

Rhinoolophus hipposideros (Bechstein, 1800)

ssp. midas Andersen, 1905

Maqomi. 2: G`arbiy palearktika janubidagi turning zaif, qisqarib borayotgan, mozaik tarqalgan o`troq eron-turon kenja turi. TMXI Qizil ro`yxatiga kiritilgan.

Tarqalishi. Oloy t. (Shohimardon q. atroflari), Nurota, Zarafshon t., Ugom, Pskom d. vodiylari, Toshkent sh. atroflari. O`zbekistondan tashqarida: O`rta Osiyo mamlakatlari, Eron, Afg`oniston, Pokiston, Yevropa, Afrika shimoli, Turkiya, Arabistonda - boshqa kenja turlari.

Yashash joylari. Tekisliklar, tog` etaklari va d.s.b. 2500 metrgacha bo`lgan o`rta qismlari, vohalar.

Soni. Doimo kam bo`lgan. Odatda yakka holda yoki kichik galalarda (3-5 ta) uchraydi, ba'zan 15-300 ta bo`lib koloniya hosil qiladi. So`nggi o`n yilliklarda soni keskin kamayib ketdi.

Yashash tarzi. Aprel-oktabrda kechalari faol, kunduzi tashlandiq binolarda, g`orlarda, qoyalar kovaklarida, eski yer osti yo`llarida berkinadi, o`sha yerda qishlaydi ham. Bahorgi va kuzgi ko`chish doirasi - 10 km gacha. Sentabr-oktabrda, ba'zan aprelda juftlashadi; urg`ochilari bahor va yozda koloniyalar hosil qiladi. Iyulda bolalaydi (1-2). Bolalari iyul-avgustda uchirma bo`ladi, 2-3 qishlovdan so`ng jinsiy voyaga yetadi. Tunda uchadigan hasharotlar bilan oziqlanadi.

Cheklovchi omillar. Yashirinadigan joylarida bezovta qilinishi.

Ko`paytirish. Ko`paytirilmagan.

Muhofaza choralari. Ishlab chiqilmagan.

46.

Uzun dumli tunshapalak

Long-tailed Bat

Myotis frated G.M. Allen, 1923

ssp. bucharensis Kusjakin, 1950

Maqomi 1: Janubiy Osiyo turining butunlay yo`q bo`lib ketish arafasida turgan (balki yo`q bo`lib ketgan), lokal tarqalgan o`troq Janubiy Turon kenja turi. TMXI Qizil ro`yxatiga kiritilgan.

Tarqalishi. Samarqand sh. atrofi. O`zbekistondan tashqarida: Tojikiston. G`arbiy Sibir janubi, Uzoq Sharq, Koreya. Xitoyda - boshqa kenja turi.

Yashash joylari. Tekisliklar, tog` etaklari, vohalar.

Soni. Odatda yakka holda yoki kichik guruhlarda (3-5 ta), ba'zan koloniya bo`lib uchraydi. (Samarqand yaqinida 1957-1963 yillarda qumtoshli yerosti yo`llarida 100-500 tadan iborat) O`zbekistonda yagona koloniyasi yashar edi, keyinchalik yashash joylari buzilib ketgan.

Yashash tarzi. O`zbekistonda yetarlicha o`rganilmagan. Aprel-oktabrda tunlari faol, kunduzi tashlandiq xarobalarga, gorlarga, qoya yoriqlariga, eski yerosti yo`llariga berkinadi. Yakka-yakka holda qishni ham o`sha yerda o`tkazadi. Bahor va kuzda 100 km gacha ko`chadi. Iyul-avgustda juftlashadi, keyingi yil iyun-iyulda bolalaydi (1-2), ular bir qishlashdan so`ng jinsiy voyaga yetadi. Tunda uchadigan hasharotlar bilan oziqlanadi.

Cheklovchi omillar. Berkinib yotgan joylarida bezovta qilinishi.

Ko`paytirish. Ko`paytirilmagan.

Muhofaza choralari. Ovlash taqiqlangan. Saqlanib qolgan barcha populyatsiyalarini aniqlash, muhofazasini tashkil qilish, areali, soni va yashash tarzini mukammal o`rganish lozim.

47.

Oq qorinli o`q quloq

Hemprich's Long- eared Bat

Otonycteris hemprichi Peters, 1859

Maqomi. 2: Zaif, tabiatan kamyob, lokal tarqalgan o`troq janubi-g`arbiy Palearktika turi.

Tarqalishi. Ko`xitang, Nurota, Qurama t., Sirdaryo, Zarafshon d. vohalari. O`zbekistondan tashqarida: Turkmaniston, Tojikiston, Qirg`iziston, Shimoliy Afrika, G`arbiy Osiyo, Hindiston.

Yashash joylari. Tekisliklar, vodiy va vohalar, tog` etaklari va d.s.b. 1000 metrgacha bo`lgan qismi.

Soni. Doimo kam bo`lgan. Odatda yakka holda yoki kichik guruhlar (3-7ta) bo`lib uchraydi, urg`ochilari ko`payish davrida koloniyalar (15-25 ta) hosil qilib yashaydilar.

Yashash tarzi. O`zbekistonda yetarlicha o`rganilmagan. Aprel-oktabrda tungi paytlari faol, kunduz kunlari tashlandiq xarobalar, g`orlarga, qoyalar yoriqlariga, eski yer osti yo`llariga berkinadi. Yakka-yakka holda qishni ham o`sha yerda o`tkazadi. Bahor va kuzda 100 km gacha ko`chadi. Kuz yoki bahorda juftlashadi, iyun-iyulda bolalaydi (1-2). Bolalari iyul-avgustda ucha boshlaydi, bir qishlovdan so`ng jinsiy voyaga yetadi. Tunda uchadigan hasharotlar bilan oziqlanadi.

Cheklovchi omillar. Berkinadigan joylarida bezovta qilinishi.

Ko`paytirish. Ko`paytirilmagan.

Muhofaza choralari. Nurota qo`riqxonasi va Ugom-Chotqol milliy bog`ida muhofaza ostiga olingan. Saqlanib qolgan barcha populyatsiyalarini aniqlash, muhofazasini tashkil qilish, areali, soni va yashash tarzini mukammal o`rganish lozim.

48.

O`rta Osiyo qunduzi

Centralasian Otter

Lutra Infra (Linnaeus 1758) seistanica Biiiila, 1912

Maqomi. 1: Afro-janubiy Osiyo turining yo`q bo`lib ketayotgan, lokal tarqalgan Eron-Turon kenja turi.

Tarqalishi. 1970-yillargacha Sirdaryo, Zarafshon, Chotqol d. vohalarida yashagan. Hozirda Amudaryo, Surxondaryo, Kashqadaryo Qizildaryo, Oqsuv, Sheroboddaryo, Mochaydaryo (G`arbiy Pomir-Oloy)larning yuqori qismi qayirlarida saqlanib qolgan. O`zbekistondan tashqarida: O`rta Osiyo mamlakatlari, Qozog`iston, Eron, Afg`oniston. Yevropa, Shimoliy Afrika, G`arbiy Osiyo, Xitoy, Hindiston, Shri-Lankada — boshka kenja turlari.

Yashash joylari. Baliqqa boy chuchuk suv havzalarining qirg`oq bo`ylari.

Soni. Ilgari uchrashi odatiy edi, hozirda ko`pgina yashash joylarida yo`q bo`lib ketgan, qolgan joylarda juda kam. Lokal populyatsiyalardagi o`rtacha zichligi — daryo o`zanining 1km.ga 0,75-2 donadan to`g`ri keladi. Jami, taxminan, 150 dona qolgan.

Yashash tarzi. Tunlari faol, kunduzi qirg`oq bo`yidagi uyalariga, kovak va g`orlarga berkinadi. Juftlashishi — fevral-aprelda. Urg`ochisi har ikki yilda bir marta - yanvar-fevralda bolalaydi (2-5). Bolalari uyasidan aprel-avgustda chiqadi. 3 yildan so`ng jinsiy voyaga yetadi. Baliqlar, ba'zan qurbaqa, suvilon, mayda sut emizuvchilar va qushlar, suv umurtqasizlari bilan oziqlanadi.

Cheklovchi omillar. Tekislik daryolari suv rejimining o`zgarishi va ifloslanishi, tog` vohalarining o`zlashtirilishi sababli yashash joylarining vayron bo`lishi, brakonerlik.

Ko`paytirish. Ko`paytirilmagan.

Muhofaza choralari. Ovlash taqiqlangan. Hisor qo`riqxonasida muhofaza ostiga olingan, SITESning 1-ilovasiga kiritilgan.